De ziekte van Parkinson, vernoemd naar de Engelse arts James Parkinson (1755-1824), is een hersenziekte waarbij zenuwcellen, vooral, maar niet uitsluitend de zenuwcellen van de substantia nigra ("zwarte stof"), langzaam afsterven (degenereren). Wanneer de verschijnselen van deze ziekte wel aanwezig zijn maar door een andere oorzaak ontstaan, spreekt men van parkinsonisme.

Oorzaken
  • Erfelijkheid. In 5-10% van de gevallen is de ziekte van Parkinson een erfelijke ziekte. Op dit moment zijn er ongeveer zes genen bekend die de ziekte van Parkinson kunnen veroorzaken. Voor diagnostische doeleinden is tegenwoordig mutatieanalyse mogelijk van LRRK2(PARK8),SNCA (PARK 1 of 4), Parkin (PARK2), PINK1(PARK6), DJ-1(PARK7) en ATP13A2(PARK9). Daarnaast zijn er genen bekend die de kans dat iemand de ziekte krijgt, fors doen toenemen. Wereldwijd wordt bij 5-20% van de patiŽnten met de ZvP en een autosomaal dominante familieanamnese de LRRK2-mutatie gevonden. Deze mutatie komt ook voor bij 1-2% van de patiŽnten met een negatieve familie-anamnese. Afhankelijk van welk gen een rol speelt, wijkt het verloop soms enigszins af van de grootste groep patiŽnten: erfelijke vormen beginnen meestal jonger en verlopen langzamer of juist sneller.
  • Vergiftiging. Bij een andere minderheid is er sprake van gifstoffen. Mangaanvergiftiging is zo'n oorzaak en is door de EU als beroepsziekte erkend. Ook andere zware metalen, koolmonoxidevergiftiging en insecticiden kunnen de ziekte van Parkinson veroorzaken. Door een ongeluk met vergiftigde heroÔne is ontdekt dat de stof MPTP een vorm van de ziekte van Parkinson kan veroorzaken. Deze stof wordt nu gebruikt in dierproeven om muizen een op de ziekte van Parkinson gelijkende ziekte te laten krijgen. Chemische bestrijdingsmiddelen. Al meer dan honderd jaar wordt er gezocht naar insecticiden en pesticiden als oorzakelijke factor in het ontstaan van de ziekte van Parkinson. Mensen die werken en wonen in bepaalde agrarische gebieden, hebben een sterk verhoogd risico om de ziekte te ontwikkelen. Daarbij worden met name maneb, paraquat, chlordaan, DDT, chloorpyrifos, diazinon, rotenon en malathion met parkinson in verband gebracht.
    PCB's. Ook beroepsmatige blootstelling aan PCB's wordt in verband gebracht met de ziekte van Parkinson. Ook in concentraties zoals die bij de bevolking in het algemeen worden aangetroffen, blijken PCB's in staat de normale dopaminefunctie in de hersenen te verstoren. Een aanzienlijke hoeveelheid dier- en laboratoriumonderzoek komt tot een soortgelijke conclusie.
  • Veroudering. Hoewel de ziekte van Parkinson ook bij jonge mensen voorkomt, wordt de kans om de ziekte van Parkinson te krijgen bij het ouder worden steeds groter (de ziekte treft gemiddeld 3 op de 1000 mensen, van de 70+-ers 20 op de 1000).
  • Infectie. Aan de encefalitisepidemie die tussen 1917 en 1926 over de wereld ging, bleken talloze mensen (soms pas na jaren) halfzijdige parkinsonverschijnselen te hebben overgehouden.
  • Onbekend (idiopathisch): In verreweg de meeste gevallen bleef de oorzaak onbekend.

Vermoedelijk speelt hier erfelijkheid een beperkte rol. De combinatie van een genetisch bepaalde, aangeboren kwetsbaarheid met schadelijke omgevingsfactoren zou de oorzakelijke factor kunnen zijn.

Men neemt aan dat door deze of nog andere oorzaken de cellen van de zwarte kernen' hun eigen celdood (apoptose) programmeren. In de afstervende cellen worden bij microscopisch onderzoek "Lewy bodies" aangetroffen, die het eiwit alfa-synucleÔne bevatten, waarmee bij de ziekte van Parkinson kennelijk iets mis gaat.

Rol van dopamine
De cellen van de substantia nigra hebben als taak dopamine te produceren en die via hun uitlopers naar het striatum, onderdeel van de basale ganglia te brengen. Dit is het zogeheten nigrostriatale circuit. Er lopen ook zenuwbanen vanuit basale ganglia naar het limbische systeem (het mesolimbische circuit) en naar de prefrontale cortex (het mesocorticale circuit). Bij het ouder worden treedt een verlies op aan neuronen in de substantia nigra, dat geschat wordt op 3% per tien jaar. Bij de ziekte van Parkinson is sprake van een sterkere reductie van neuronen door apoptose in dit gebied. Men schat dat symptomen pas ontstaan als er sprake is van een reductie van 60 tot 70% van de neuronen van deze zwarte stof. Naast de degeneratie van dopamineproducerende neuronen, vindt ook degeneratie plaats van andere neuronen, waaronder adrenerge, serotonerge en cholinerge neuronen.

  • Stoornissen in motoriek: Door het dopaminetekort in de basale ganglia, gaan hersenkernen, die belangrijk zijn voor het uitvoeren van bewegingen middels voortdurende inhibitie en selectieve excitatie van corticale gebieden (zie ook extrapiramidaal systeem), slechter functioneren. Hierbij is dus vooral het nigrostriatale circuit betrokken. Langzaam en weinig bewegen, trillen, voorovergebogen lopen en stijve spieren zijn het gevolg (zie verder). Naast controle van excitatiepatronen in motorische gebieden van de cortex lijken de basale ganglia dezelfde functie te vervullen ten opzichte van delen van de cortex geassocieerd met cognitieve en affectieve functies.
  • Celafbraak in andere delen van het zenuwstelsel leidt onder meer tot reukstoornissen, stoornissen van het autonome zenuwstelsel, psychische stoornissen (depressie, initiatief verlies) en cognitieve stoornissen (geheugen, tempo van informatieverwerking en executieve functies) als gevolg (zie verder).
  • Bewegingstraagheid en trillingen. Het dopaminetekort veroorzaakt bewegingstraagheid, stijfheid en (bij sommige patiŽnten) een overmaat aan trillingen. De trillingen blijken vooral veroorzaakt te worden door een circuit tussen globus pallidus, cerebellum en thalamus.

Symptomen en verloop
De ziekte begint meestal aan ťťn zijde en blijft aan die zijde altijd het ernstigst. De eerste verschijnselen zijn vaak subtiel: een van de armen zwaait niet mee bij het lopen, men gaat klein en kriebelig schrijven. De tremor, het beven, kan geheel afwezig zijn, wat de diagnose kan vertragen. Kenmerkend voor de parkinsontremor is, dat hij vrij grof is ("geld tellen"), en ook in rust optreedt. Geleidelijk aan worden bewegen en alledaagse bezigheden steeds moeilijker. De snelheid waarmee de ziekte voortschrijdt verschilt van patiŽnt tot patiŽnt.

De ziekte is in te delen in stadia (indeling volgens Hoehn en Yahr):

  • I: Verschijnselen aan ťťn kant van het lichaam.
  • II: Verschijnselen aan beide kanten van het lichaam, er zijn geen evenwichtsstoornissen;
  • III: Verschijnselen aan beide kanten van het lichaam, met evenwichtsstoornissen; de patiŽnt kan nog zelfstandig functioneren;
  • IV: Verschijnselen aan beide kanten van het lichaam, met evenwichtsstoornissen; de patiŽnt heeft dagelijks hulp nodig;
  • V: Ernstig geÔnvalideerde toestand; patiŽnt is aan stoel of bed gebonden en behoeft verpleegkundige zorg.

Kernsymptomen:

  • Rigiditeit (stijfheid van de ledematen)
  • Akinesie (hypokinesie) (bewegingsarmoede)
  • Rusttremor (trillen bij rust) (eerst aan ťťn hand, arm of been, later aan beide)
  • Verstoorde (voorovergebogen) houding en verstoorde houdingsreflexen

Verder:

  • Micrografie (klein en kriebelig schrijven)
  • Maskergelaat = uitdrukkingsloos gezicht
  • Moeilijk slikken en spreken: Speekselvloed
  • Verminderde opvangreflexen en balans
  • Moeite om te starten of veranderen van beweging (wisselen van motorisch programma).
  • Afwijkend looppatroon: neiging steeds harder te gaan lopen, met kleine passen (omdat een normaal looppatroon niet goed lukt, laten patiŽnten zich voorover vallen en "lopen" ze op hun opvangreactie)

Symptomen van het autonoom zenuwstelsel

  • Overmatige talgproductie
  • Speekselvloed
  • Overmatige transpiratie
  • Obstipatie; deels veroorzaakt door aantasting van het zenuwweefsel in de darm zelf (plexus van Meissner en plexus van Auerbach).
  • Aandrang te plassen, urineverlies
  • Orthostatische hypotensie (dalen van de bloeddruk bij overeind komen, met duizeligheid als gevolg)
  • Erectiestoornissen

Psychische verschijnselen

  • Depressie; vaak door gebrekkige functie van de neuronen in de area tegmentalis ventralis en de nucleus accumbens, waar dopamine een rol speelt.
  • Vermoeidheid
  • Concentratieproblemen en stoornis van de executieve functies deze worden deels veroorzaakt door gebrekkig functioneren van neuronen in het striatum die uitlopers hebben naar het prefrontale gebied.
  • Dementie zie Lewy Body-dementie
  • Psychose (Hallucinaties); waarschijnlijk door overgevoeligheid voor dopamine in het mesolimbische systeem.

Zintuiglijke stoornis

  • Reukstoornissen (al voor er andere verschijnselen zijn)
  • Minder goed zien in de schemer;
  • Convergentiezwakte (dubbel zien bij dichtbij kijken)

Diagnose
De diagnose wordt gesteld door een neuroloog op basis van de klinische verschijnselen bij onderzoek in de spreekkamer. Er kan nader onderzoek worden gedaan om andere oorzaken van parkinsonisme uit te sluiten met bijvoorbeeld een CT of MRI-scan, deze onderzoeken kunnen de ziekte van Parkinson niet aantonen. Bepaald onderzoek met isotopen, zoals de DAT-scan (een soort SPECT-scan) en de 18F-dopa-PET-scan kunnen wel het tekort aan dopamine in het striatum zichtbaar maken.
De diagnose wordt bevestigd door een goede reactie op het antiparkinsonmedicijn levodopa. Ziekten met deels vergelijkbare symptomen (met name in het begin van de ziekte), maar met een minder goede reactie op medicijnen, heten parkinsonismen. Voorbeelden zijn multisysteematrofie (MSA), progressieve supranucleaire parese (PSP), Lewy-body-dementie (DLB), Corticobasale degeneratie (CBD) en ook parkinsonverschijnselen als gevolg van een herseninfarct of door bijwerkingen van medicijnen zoals antipsychotica.

Behandeling
Er bestaat nog geen behandeling waarvan bewezen is dat ze de ziekte afremt of tot staan brengt. Alleen symptoombestrijding is mogelijk, wat voor de kwaliteit van het leven van de patiŽnt heel belangrijk is. Uiteindelijk komen parkinsonpatiŽnten doorgaans te overlijden aan longontsteking en hartfalen.

Medicatie: levodopa (L-DOPA)
Medicamenteus wordt de ziekte behandeld door het tekort aan stimulatie door dopamine in de basale ganglia aan te vullen. Dopamine zelf kan niet door de bloed-hersenbarriŤre, daarom wordt de precursor van (een stof die in de hersenen wordt omgezet in) dopamine, namelijk levodopa, voorgeschreven. Levodopa wordt, om bijwerkingen tegen te gaan, altijd gecombineerd met een stof die de omzetting in dopamine buiten de hersenen afremt (een "perifere decarboxylaseremmer"; carbidopa of benserazide). Soms wordt levodopa/carbidopa gecombineerd met entacapone dat de werkingsduur van levodopa verlengt. Levodopa wordt in de resterende zenuwcellen van de substantia nigra alsnog omgezet in dopamine en naar het striatum gebracht.
Bij het voortschrijden van de ziekte neemt het aantal zenuwcellen in de substantia nigra steeds verder af, en daarmee vermindert hun vermogen om levodopa op te nemen en deze stof in de vorm van dopamine geleidelijk weer af te geven. Hierdoor zal de werking van de levodopa minder constant worden: periodes van bijwerkingen (bijvoorbeeld een teveel aan onwillekeurige bewegingen (dyskinesieŽn)) worden afgewisseld met periodes waarin de medicatie haar werking verliest ("off-verschijnselen"). Geleidelijke toediening wordt daarom met het vorderen van de ziekte erg belangrijk. Soms wordt de levodopa daarom zelfs met behulp van een pompje rechtstreeks in de darm gebracht. Omdat dopamine op een andere plek in de hersenen (limbisch systeem) invloed heeft op psychische functies, zijn hallucinaties een beruchte bijwerking van een te hoge dosering parkinsonmiddelen (psychose).

Medicatie: andere middelen met een dopamineachtig effect
[Monoamino-oxidase|[MAO-B-remmer]]s, zoals selegiline of rasagiline bevorderen het hergebruik van dopamine in de hersenen en werken gunstig in op parkinsonverschijnselen. Zie hieronder voor het veronderstelde neuroprotectieve effect. Dopamine agonisten zoals ropinirol en pramipexol bootsen de werking van dopamine in het striatum na.

Revalidatie
Verwijzing naar een revalidatiearts kan zinvol zijn om met parkinson optimaal te functioneren en ervoor te zorgen dat verhoging van de medicatie, met eventuele bijwerkingen, kan worden uitgesteld, doordat de parkinsonpatiŽnt ondanks zijn beperkingen beter kan functioneren.
Onderzoek wijst uit dat parkinsonpatiŽnten beter kunnen lopen als hun bewegingen gestuurd worden door geluiden en trillingen in een bepaald ritme. PatiŽnten die op deze wijze met cueing training in hun eigen omgeving werden behandeld, gingen beter en sneller lopen, konden grotere passen zetten, voelden zich zekerder en waren minder snel vermoeid. Zowel geluiden als trillingen bleken effectieve methoden van cueing te zijn.
Vaardigheden die bemoeilijkt worden door de rigiditeit en de hypokinesie, bijvoorbeeld opstaan, omdraaien in bed enzovoorts kunnen in stand gehouden worden of verbeteren door oefeningen. Eten en drinken en verstaanbaar spreken, kunnen getraind worden met behulp van logopedie.
Voor het behouden van de zelfredzaamheid kan een ergotherapeut samen met de patiŽnt kijken naar hulpmiddelen en voorzieningen.
Indien gewenst kan een beroep worden gedaan op een parkinsonverpleegkundige.

Operatie
Als operatieve behandeling wordt bij parkinson Deep Brain Stimulation (DBS) in toenemende mate toegepast. Hierbij wordt een elektrode in delen van de hersenen geplaatst waarvan bekend is dat die invloed hebben op bepaalde verschijnselen bij de ziekte van Parkinson (zoals de globus pallidus en de nucleus subthalamicus). Via deze elektrode worden vervolgens vanuit een onderhuids geÔmplanteerde elektro-stimulator (net zoals bij een hartpacemaker) elektrische impulsen naar de beoogde hersencellen gestuurd. Dit heeft als doel verschijnselen zoals tremor, rigiditeit en bewegingsarmoede te verminderen.

Toekomstige ontwikkelingen
Neuroprotectie: Er is dringend behoefte aan een middel dat niet alleen de symptomen verlicht, zoals de huidige medicamenten, maar ook de ziekte zelf afremt. Van onder andere selegiline is dit verwacht, maar tot nu toe stelden alle hoopgevende kandidaten teleur. Rasagiline leek recent in een dosering van 1 mg dd een beschermend effect te hebben op patiŽnten met een beginnende ziekte van Parkinson, maar in een dosis van 2 mg dd niet?
Stamcellen: De ziekte van Parkinson is een van de ziekten die men ooit hoopt te genezen met behulp van Stamceltherapie. De therapie wordt nu aangeboden in het buitenland, maar is niet werkzaam.
Gentherapie. Recent onderzoek laat zien dat lijders aan de ziekte mogelijk baat hebben bij gentherapie.

PatiŽntenvereniging
De Parkinson Vereniging houdt zich bezig met lotgenotencontact, informatie en voorlichting, ondersteuning van wetenschappelijk onderzoek en belangenbehartiging. Sinds kort verkoopt de patiŽnten vereniging een dvd met thuisoefeningen en bewegingsadviezen, waarin expliciet aandacht wordt besteed aan bewegingsproblematiek en het gebruik van de onder 'Revalidatie' genoemde cueing technieken. De vereniging geeft het blad Papaver uit.

Bekende patiŽnten
In Nederland zijn in 2006 naar schatting 50.000 parkinsonpatiŽnten. Verwacht wordt dat in 2025 dit aantal, als gevolg van de vergrijzing toegenomen zal zijn tot 75.000 patiŽnten.

  • Adolf Hitler (1889Ė1945), Duits politicus en dictator
  • Mao Zedong (1893-1976), Chinees politicus en dictator
  • Arthur Koestler (1905-1983), Hongaars-Brits schrijver
  • Billy Graham (1918), Amerikaans evangelist
  • Paus Johannes Paulus II (1920-2005)
  • Prins Claus (1926-2002), echtgenoot van prinses Beatrix
  • Yasser Arafat (1929-2004), Palestijns politicus
  • Fidel Castro (1926), voormalig president van Cuba
  • Manfred Rommel (1928-2013), Duits politicus, zoon van veldmaarschalk Erwin Rommel
  • Johnny Cash (1932-2003), Amerikaanse countryzanger, gitarist en singer-songwriter (leed aan een atypische vorm van parkinson, Multipele Systeem Atrofie (MSA).
  • Muhammad Ali (1942), Amerikaans bokser
  • Jerney Kaagman (1947), Nederlands zangeres, voormalig voorzitter van de BV Pop en voormalig jurylid van het televisieprogramma Idols.
  • Ozzy Osbourne (1948), Brits rockzanger en frontman van Black Sabbath.
  • Michael J. Fox (1961), Amerikaans acteur, heeft zijn acteercarriŤre op een laag pitje gezet maar speelt af en toe in de Amerikaanse televisieserie The Good Wife en werft sindsdien fondsen voor stamcelonderzoek.
  • Linda Ronstadt (1946), is een Amerikaanse zangeres, die in de jaren zeventig doorbrak met door pop beÔnvloede countryrock.
  • Robin Williams (1951-2014) Amerikaans acteur en komiek

Trivia
De fluweelboon, Mucuna pruriens, een middel dat in de Ayurveda voorkomt, blijkt levodopa te bevatten en wordt soms als alternatieve behandelwijze toegepast.